Hatı Çırpan, 1935’te meclise giren ilk kadın milletvekillerinden biridir. Halk arasında Satı Kadın diye bilinir. 1890’da Ankara’nın Kazan köyünde doğdu, kadınlara muhtar seçilme hakkı tanındıktan sonra köyünün muhtarı oldu. Atatürk’le köyünde karşılaşması, onu birkaç ay içinde Ankara milletvekilliğine taşıdı.
Mecliste bir dönem görev yaptı, sonra köyüne döndü. 19 Mart 1956’da Ankara’da öldü. Kazan’daki evi bugün Satı Kadın Müze Evi olarak ziyaret ediliyor.
| Tam adı | Hatı (Satı) Çırpan |
| Doğum | 1890, Kazan köyü, Ankara |
| Ölüm | 19 Mart 1956, Ankara |
| Mesleği | Çiftçi, köy muhtarı, milletvekili |
| Milletvekilliği | V. Dönem, Ankara (1935–1939) |
| En bilinen yönü | Türkiye’nin ilk kadın milletvekillerinden |
Hatı mı, Satı mı?
Adı kaynaklarda iki türlü geçiyor. Küre Ansiklopedisi, gerçek adının Hatice olduğunu ve köyde Satı Kadın diye tanındığını yazıyor. Hatı adını ona Atatürk vermiş. Torunu Zekai Çırpanoğlu’nun Cumhuriyet’e anlattığına göre bu ad, eski Türkçede cesur Türk kadını anlamına geliyordu ve meclis kayıtlarına da bu şekilde geçti.
Doğum yılıyla ilgili de küçük bir hikâye var. Atatürk’le tanıştığında yaşını 1919 doğumlu diye söylemiş, gerekçesi de şuymuş: Samsun’a çıkılmadan önce yaşamıyorlardı ki.
Babasının toprağını koruyan kadın
Babası Kara Mehmet Efendi de köyün muhtarıydı, annesinin adı Emine Hanım’dı. Babasının ölümünden sonra miras yüzünden köyde Kara Yusuf adlı biriyle uzun bir mücadeleye girdi. Bu mücadeleden sonra köylüler ona Satı Ağa demeye başladı.
İlk eşi Cafer Efendi öldü. Daha sonra Balkan Savaşı’na katılmış ve Kurtuluş Savaşı’nda yaralanmış İbrahim Efendi ile evlendi. Çift, babasının topraklarını ele geçirmek isteyenlere karşı korumak için baba evine taşındı. Beş çocukları oldu: Lütfiye, Remzi, Emet, Ahmet ve Bediha.
Kazan köyünün muhtarı
1930’ların başında kadınlar yerel yönetimde de seçme ve seçilme hakkı kazanınca Satı Kadın, babasının eski görevini devraldı ve Kazan köyünün muhtarı oldu. Muhtarlığa başladığı yıl kaynaklarda 1933 ya da 1934 olarak geçiyor. Aynı dönemde köy muhtarlığına seçilen başka bir öncü kadının hikâyesini Türkiye’nin ilk kadın muhtarı Gül Esin yazımızda anlatmıştık.
“İşte mebus olacak kadın”
Hayatını değiştiren karşılaşma 1934’te oldu. Cumhuriyet’in aktardığına göre Atatürk 16 Temmuz 1934’te İstanbul’a giderken Kızılcahamam yolundan geçti. Köylüler onu karşılamaya çıktı, Satı Kadın da ayran ikram etti.
Afet İnan’ın anlatımına göre Atatürk bu karşılaşmadan sonra onun için “İşte mebus olacak kadın” dedi ve adıyla köyünün not alınmasını istedi. Birkaç ay sonra, 5 Aralık 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Atatürk’ün kadın hakları üzerine söylediklerini Atatürk’ün kadınlarla ilgili sözleri yazımızda derledik.
1935: Ankara milletvekili
8 Şubat 1935 seçimlerinde Satı Kadın, Ankara listesinden V. Dönem milletvekili seçildi. Küre Ansiklopedisi’ne göre 1.273 oy aldı ve oylarının en büyük kısmı Ankara merkezden geldi.
O seçimde meclise 17 kadın girdi. Karadeniz İncelemeleri Dergisi’nde yayımlanan Selman Yaşar’ın makalesine göre 1936’daki ara seçimle bu sayı 18’e çıktı. Meclisin açılışında yemin etmesi, diğer kadın milletvekilleriyle birlikte dönemin basınında yer aldı.
Mecliste köylünün sesi
Milletvekiliyken de köyündeki evinde yaşamayı sürdürdü. Tarım aletleri, yollar, su, sağlık, eğitim ve Halkevleri gibi kırsalı ilgilendiren konularla uğraştı.
Cumhuriyet’in aktardığı anılara göre köylüleri meclise getirir, dertlerini dinlerdi. Kalabalıktan rahatsız olan görevliler şikâyet edince Atatürk’ün karışmayın dediği anlatılır. Satı Kadın’ın kendi cevabı da netti: asıl millet köylüydü, milletvekilleri onların temsilcisiydi.
Atatürk’ün, boşanıp kadın derneklerinin başına geçmesi önerisini kabul etmediği de anlatılanlar arasında. Gerekçesi emzirdiği bir çocuğunun olmasıydı. Boşanmaya genel olarak da karşıydı, çocuklara zarar verdiğini düşünüyordu.
Son yılları ve Satı Kadın Müze Evi
Tek dönem milletvekilliği yaptı. Dönemi bitince köyüne döndü ve yeniden şalvar giymeye başladı. 19 Mart 1956’da Ankara’da öldü ve Kazan’da toprağa verildi.
Evi restore edilerek Satı Kadın Müze Evi olarak açıldı. Kahramankazan Belediyesi’nin yönettiği müzede eşyaları ve kıyafetleri sergileniyor, bahçesinde de anıt mezarı bulunuyor. İlçede bir park da onun adını taşıyor. Her yıl 5 Aralık’ta kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanındığı gün mezarı başında anılıyor.
