Nezihe Muhiddin, Türkiye’de kadınların seçme ve seçilme hakkı için örgütlü mücadele başlatan ilk isimlerden biridir. 1889’da İstanbul Kandilli’de doğdu; yazar, öğretmen ve gazeteciydi. 15 Haziran 1923’te, yani Cumhuriyet ilan edilmeden ve Cumhuriyet Halk Fırkası kurulmadan önce, Kadınlar Halk Fırkası adıyla bir parti kurmak için izin istedi.
O parti hiçbir zaman resmîleşmedi. Yine de Nezihe Muhiddin’in başlattığı tartışma birkaç yıl içinde karşılığını buldu: kadınlar 1930’da belediye seçimlerinde, 1934’te de milletvekili seçimlerinde oy kullanma ve aday olma hakkı kazandı. Hayatı boyunca yaklaşık 20 cilt roman, öykü ve deneme yazdı.
| Tam adı | Nezihe Muhiddin |
| Doğum | 1889, Kandilli, İstanbul |
| Ölüm | 10 Şubat 1958, İstanbul |
| Mesleği | Yazar, gazeteci, öğretmen |
| En bilinen yönü | Kadınlar Halk Fırkası ve Türk Kadınlar Birliği’nin kurucusu |
Kandilli’de büyüyen, dört dil öğrenen bir kız
Babası Muhiddin Bey savcıydı. Annesi Zehra Hanım ise Osmanlı ordusunun ilk erkân-ı harbiye reisi Ağa Hüseyin Paşa’nın torunuydu. Tek kardeşi Faik Muhiddin Adam’dı.
İlk eğitimini Kandilli’deki ilkokulda aldı, sonra evde özel hocalardan ders gördü. Arapça, Farsça, Almanca ve Fransızca öğrendi. Bir süre Kumkapı’daki rahibe okuluna ve kız öğretmen okulu Darülmuallimat’a da devam etti. Daily Sabah’ta yayımlanan portreye göre Avrupa düşüncesi ve edebiyatıyla tanışmasında annesinin ve kuzeni Nakiye’nin payı büyüktü.
Bu ev, onu erken yaşta kalemle tanıştırdı. 1911’de, henüz yirmili yaşlarının başındayken ilk romanı Şebab-ı Tebah’ı (Kaybolan Gençlik) yayımladı. 1944’e kadar roman, öykü ve siyasi yazılar yazmayı sürdürdü.
Sınıftan savaş hastanesine
Nezihe Muhiddin uzun yıllar eğitimciydi. İttihat ve Terakki iktidarı döneminde bir kız lisesinde fen dersleri verdi, ardından İttihat ve Terakki Kız Sanayi Mektebi’nin müdürü oldu.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında okulu orduya örgü ören bir atölyeye dönüştürdü. Aynı dönemde yaralı askerlere hastanede hemşirelik yaptı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında da öğretmenliği bırakmadı; 1929’da Gaziosmanpaşa Erkek Lisesi’nin müdürüydü.
15 Haziran 1923: Kadınlar Halk Fırkası
Başvurudan on bir gün önce, 4 Haziran 1923’te Vakit gazetesinde “Türk Kadınının Hakkı” başlıklı bir yazısı çıktı. Başlık, birkaç gün sonra atacağı adımın da özeti gibiydi.
Cumhuriyet’in ilanına dört ay vardı. Ankara’da yeni bir devletin kuruluşu konuşulurken İstanbul’da bir grup kadın, başkanlığını Nezihe Muhiddin’in yapacağı bir parti için resmî başvuru yaptı. Hacettepe Üniversitesi’nin yayımladığı Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi’ndeki bir makaleye göre izin talebi 15 Haziran 1923 tarihliydi ve Cumhuriyet Halk Fırkası’nın kuruluşundan önce yapılmıştı.
Partinin amacı kadınların siyasi ve toplumsal haklarını kazanmasıydı. Başvuru kabul edilmedi. Hürriyet Daily News, partinin resmî olarak tanınmamasının gerekçesini kadınların siyasete katılmasını yasaklayan 1909 tarihli seçim kanunu olarak aktarıyor. İzin vermeyen makam İstanbul Valiliği’ydi.
Böylece Kadınlar Halk Fırkası, kurulamadan kapanan ilk kadın partisi girişimi olarak tarihe geçti. Ama hareket dağılmadı, kılık değiştirdi.
Türk Kadınlar Birliği ve Kadın Yolu dergisi
Parti olamayan yapı, Türk Kadınlar Birliği adıyla dernek olarak çalışmaya başladı. Nezihe Muhiddin 1924’ten 1927’ye kadar Birliğin başındaydı. Birlik kadınların eğitimi, dul ve yoksul kadınlara yardım, yoksul çocuklar için çalışmalar ve bilimsel toplantılar gibi işler üstlendi.
Fikirlerini duyurmak için bir de dergi çıkardılar. Kadın Yolu’nun ilk sayısı 16 Temmuz 1341’de, yani 1925 yazında yayımlandı. Dergi, araştırmalarda Türk Kadın Yolu adıyla da anılır.
Birlik, kadınların siyasete katılması konusunda dikkat çekmek için bir seçim döneminde Nezihe Muhiddin’i ve Halide Edib Adıvar’ı milletvekili adayı olarak gösterdi. O dönemin yasalarına göre bu adaylıkların bir karşılığı yoktu ve girişim sonuçsuz kaldı. Asıl amaç da zaten tartışma açmaktı.
1927 kongresi ve Birlikten uzaklaştırılması
Türk Kadınlar Birliği ilk kongresini 1927’de yaptı. Kongrede tüzük değiştirildi ve kadınlara siyasi haklar verilmesi talebi tüzüğe girdi. Bu karar tepki çekti.
Kongrenin ardından işler hızla değişti. Nezihe Muhiddin’in yerine Sadiye Hanım getirildi, yeni yönetim de onu Birlikten ihraç etti. İtiraz etti ama sonuç alamadı. Ocak 1928’de başkanlığa gelen Latife Bekir, Nezihe Muhiddin’in Birliği amacından saptırdığını, siyasi hakların peşine düştüğünü ve kasayı boşalttığını ileri sürdü. Bu suçlamaların nasıl sonuçlandığı kaynaklarda net değil.
Bugünden bakınca dikkat çeken ayrıntı şu: Nezihe Muhiddin’e yöneltilen eleştirilerden biri, kadınlar için siyasi hak istemesiydi. Üç yıl sonra bu hakların ilki yasalaştı.
1930 ve 1934: beklenen haklar geldiğinde
1930’da kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. Nezihe Muhiddin o yıl Suat Derviş’le birlikte Serbest Cumhuriyet Fırkası’ndan aday oldu; ikisi de kazanamadı.
Dört yıl sonra, 1934’te kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını da kazandı. 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girdi. Bu isimlerin arasında Nezihe Muhiddin yoktu. Aynı yıl Türk Kadınlar Birliği de kalıcı olarak kapandı.
Kadınların hukuk alanındaki ilk adımlarını merak ediyorsanız, Türkiye’nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu’nun hikâyesi aynı dönemin başka bir yüzünü gösteriyor. Atatürk’ün bu yıllarda kadın hakları üzerine söyledikleri için de Atatürk’ün kadınlarla ilgili sözleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kitapları ve yazıları
Nezihe Muhiddin’i yalnızca bir parti girişimiyle hatırlamak eksik kalır. Edebiyatla başlayan bir hayatı vardı ve siyaset yazıları da bu kalemin devamıydı. Kaynaklarda öne çıkan eserleri şunlar:
- Şebab-ı Tebah (Kaybolan Gençlik), 1911, ilk romanı
- “Türk Kadınının Hakkı”, Vakit gazetesi, 4 Haziran 1923
- Türk Kadını, İstanbul Numune Matbaası, 1931
Türk Kadını, 1920’lerin kadın hareketini inceleyen akademik çalışmalarda bugün de kaynak olarak gösteriliyor. Gökmen Kantar’ın Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi’nde 2023’te yayımlanan incelemesi de bunlardan biri.
Son yılları ve ölümü
1930’dan sonra daha sakin bir hayat sürdü. Fatma Aliye, Yaşar Nezihe ve Şükûfe Nihal gibi kadın yazarlarla bağını korudu. İki kez evlendi; ikinci eşi Memduh Bey’in soyadını aldı ama yazılarında bu soyadını hiç kullanmadı.
Nezihe Muhiddin, 10 Şubat 1958’de İstanbul’daki La Paix Hastanesi’nde öldü. Toplu eserleri daha sonra İstanbul’da ciltler hâlinde yayımlandı.
Nezihe Muhiddin neden hâlâ konuşuluyor?
Çünkü Türkiye’de kadınların siyasi hakları çoğu zaman yukarıdan verilmiş haklar olarak anlatılır. Nezihe Muhiddin’in hayatı bu anlatıya bir dipnot ekler: 1923’te bu hakları açıkça isteyen, bunun için parti kurmaya kalkan ve bedelini Birlikten uzaklaştırılarak ödeyen kadınlar vardı. Kadın temsilinin bugünkü durumunu merak edenler için siyasette kadınlara dair verileri derlediğimiz yazı iyi bir karşılaştırma noktası olabilir.
Kaynaklar
- Daily Sabah, “Nezihe Muhiddin: A Turkish suffragette”
- Hürriyet Daily News, “Turkey’s women’s movement, a century in the making”
- Gökmen Kantar, “Erken Cumhuriyet Döneminde Kadının Siyasal Katılımı Bağlamında Nezihe Muhiddin ve Kadınlar Halk Fırkası Üzerine Bir İnceleme”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2023
- Bengül Salman Bolat, “1930 Kadınlara İntihap (Seçme-Seçilme) Hakkı Verilmesine Yönelik Tutumlar”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Sayı 19, 2014
