Nakiye Elgün, 1935’te Erzurum milletvekili olarak TBMM’ye giren ilk 18 kadından biridir. 1882’de İstanbul’da doğdu, hayatının büyük bölümünü öğretmen ve okul yöneticisi olarak geçirdi. Mecliste üç dönem, 1946’ya kadar kaldı ve 1954’te İstanbul’da öldü.
Milletvekilliğinden önce de İstanbul’da tanınan bir isimdi. Darülmuallimat’ta, vakıf okullarında ve Feyziye Mektebi’nde yöneticilik yaptı; Mütareke yıllarında işgali protesto eden mitinglerde kürsüye çıktı.
| Tam adı | Nakiye Elgün |
| Doğum | 1882, İstanbul |
| Ölüm | Mart 1954, İstanbul |
| Mesleği | Öğretmen, okul yöneticisi, milletvekili |
| Milletvekilliği | Erzurum, V., VI. ve VII. dönem (1935–1946) |
| En bilinen yönü | TBMM’ye giren ilk kadın milletvekillerinden |
Sivaslı bir ailenin İstanbul’da doğan kızı
Ailesi Sivaslı Gedikoğullarındandı. Babasının adı kaynaklarda farklı geçiyor: İstanbul Ansiklopedisi Mehmed Ali Efendi, Mustafa Özyürek’in Atatürk Dergisi’ndeki makalesi İzzetli Mehmet Efendi diyor. Annesinin adı Zeliha Hanım’dı.
Dört buçuk yaşında özel bir okula başladı. Ardından kız öğretmen okulu Darülmuallimat’a girdi ve buradan 1901’de (Özyürek’e göre 1900’de) mezun oldu. Hiç evlenmedi.
Darülmuallimat’tan İnas İdadisi’ne
Mezun olduğu okulda kalarak 1902’de öğretmen yardımcısı oldu. 1908’de okulun kâtipliğine, 1909’da müdür muavinliğine getirildi. 1911’de İnas İdadisi’ne geçti; burada ders nazırlığı yaptı ve okul müdiresiyle anlaşmazlığa düşünce 1913 sonunda istifa etti.
Aynı yıllarda kadın derneklerinde de çalışıyordu. 1909’da kurulan Teali-i Nisvan Cemiyeti’nin kurucularındandı ve cemiyetin umumi kâtipliğini yaptı. Balkan Savaşı sırasında cemiyetin Cağaloğlu’ndaki hastanesini yönetti.
Vakıf okulları ve Suriye için hazırlanan program
1913’ün son günlerinde Sultanahmet’teki vakıf okullarında göreve başladı, 1914’te Sultanahmet Vakıf Kızlar Mektebi’nin müdürü oldu. Evkaf Nezareti, vakıf okullarının programlarını düzeltme işini ona verdi; Sadık Sarısaman’ın makalesine göre 15 okulun yönetimi onun elindeydi.
1916 yazında Cemal Paşa’nın davetiyle Suriye’deki okullar için bir eğitim programı hazırladı. Vakıf okulları 1917’de Maarif’e devredilince bu görevden ayrıldı.
Feyziye Mektebi ve Mütareke mitingleri
1917’de Feyziye Mektebi’nin müdürü oldu ve okulda yaklaşık 11 yıl kaldı. İzmir’in işgali bu döneme denk geliyor. Elgün, 21 Mayıs 1919’da Darülfünun’da yapılan protesto mitinginde ve 13 Ocak 1920’deki Sultanahmet mitinginde konuşan kadınlardandı. 1920’de İstanbul Muallimler Cemiyeti’nin başkanıydı.
1929’da İstanbul Kız Lisesi’ne müdür olarak atandı, ertesi yıl istifa etti. Görevin başlangıç ve bitiş tarihleri Özyürek’in makalesinde, metin ile MEB arşivine dayanan dipnot arasında farklı veriliyor.
Belediye meclisinden TBMM’ye
1930’da kadınlara belediye seçimlerinde seçilme hakkı tanınınca İstanbul’un meclisine girdi ve 1935’e kadar Daimi Encümen’de görev yaptı. Aynı yıl Taksim Meydanı’nda bir çocuk mitingi düzenleyip Çocuk Hakları Bildirisi’ni okudu. Kızılay, Türk Hava Kurumu ve Halkevi yönetimlerinde de bulundu.
5 Aralık 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. 8 Şubat 1935’teki seçimde Cumhuriyet Halk Fırkası onu Erzurum’dan aday gösterdi. Esin Yüzbaşı’nın çalışmasındaki listede Meclis’e giren 18 kadın milletvekili arasında “Nakiye Elgün (Erzurum)” olarak yer alıyor. Aynı dönemde seçilen kadınlardan biri de Hatı Çırpan‘dı.
Meclisteki 11 yılı
1 Mart 1935’te Meclis açıldığında ant içti, 7 Mart’ta İnönü hükümetinin güvenoyu görüşmesinde ilk konuşmasını yaptı. Sarısaman’ın çıkardığı kayıtlara göre V. Dönem’de 509 oylamaya katıldı, 7 konuşma yaptı ve Dahiliye Encümeni’nde çalıştı. Konuştuğu konular arasında Montrö Sözleşmesi (1936) ve Maarif bütçesi (1938) var.
Milletvekilliği V., VI. ve VII. dönemlerde, 1946’ya kadar sürdü. İstanbul Ansiklopedisi bunu dört dönem olarak veriyor; makaleler üç dönemde birleşiyor. Kadınların siyasete girişinde önceki kuşaktan Nezihe Muhiddin‘in açtığı tartışmayla birlikte okunabilecek bir hayat.
Ölümü
Nakiye Elgün Mart 1954’te İstanbul’da öldü. Ölüm günü Özyürek’te 22, Sarısaman’da 23 Mart olarak geçiyor. Cenazesi Şişli Camii’nden kaldırıldı ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na gömüldü.
Kaynaklar
- İstanbul Ansiklopedisi (Reşad Ekrem Koçu), ELGÜN (Nakiye), Cilt 9
- Mustafa Özyürek, Osmanlı’dan Cumhuriyete Bir Eğitimci: Nakiye Elgün, Atatürk Dergisi, 2014
- Sadık Sarısaman, Erzurum’un İlk Kadın Milletvekili Nakiye Elgün’ün 5. Dönem TBMM’deki Faaliyetleri, AKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2020
- Esin Yüzbaşı, Zonguldak İlk Kadın Milletvekili Edibe Sayar’ın Meclis Çalışmaları, DergiPark
