Halide Edib Adıvar, Türk edebiyatının en tanınmış romancılarından ve Kurtuluş Savaşı’na doğrudan katılan kadınlardan biridir. 1884’te İstanbul’da doğdu. 1919’da İzmir’in işgaline karşı İstanbul’da yapılan mitinglerde konuştu, 1920’de Anadolu’ya geçti ve Millî Mücadele’de onbaşılıktan başçavuşluğa uzanan rütbeler aldı.
Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye ve Sinekli Bakkal gibi romanları hâlâ okunuyor. 1940’ta İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz dili ve edebiyatı kürsüsünü kurdu, 1950–1954’te İzmir milletvekilliği yaptı. 9 Ocak 1964’te İstanbul’da öldü.
| Tam adı | Halide Edib Adıvar |
| Doğum | 1884, İstanbul |
| Ölüm | 9 Ocak 1964, İstanbul |
| Mesleği | Romancı, öğretmen, akademisyen, siyasetçi |
| En bilinen eserleri | Ateşten Gömlek, Sinekli Bakkal, Mor Salkımlı Ev |
Saray kâtibinin kızı
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre babası Selanikli Mehmed Edib Bey, Ceyb-i Hümayun Dairesi’nde kâtipti. Annesi Bedrifam Hanım, Halide küçükken öldü ve onu büyük ölçüde anneannesi büyüttü.
Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nin ilk öğrencilerindendi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın biyografisine göre 1901’de bu okuldan mezun oldu. Özel hocalardan Arapça, Türk edebiyatı, felsefe ve matematik dersleri aldı, Fransızca ve müzik öğrendi. İlk çevirisi Mâder 1897’de yayımlandı.
Salih Zeki ile evlilik ve ilk romanlar
1901’de hocası olan matematikçi Salih Zeki ile evlendi ve iki oğlu oldu. İlk yazılarını Halide Salih adıyla imzaladı. 31 Mart Olayı’ndan sonra çocuklarıyla Mısır’a, oradan İngiltere’ye gitti. 1910–1911’de Salih Zeki’den ayrıldı.
İlk romanları da bu yıllarda çıktı: Raik’in Annesi (1909), Seviye Talib (1910) ve Handan (1912). 1909’dan itibaren Darülmuallimat’ta pedagoji dersleri verdi. Kadınları toplumsal hayata katmak için Teâli-i Nisvan Cemiyeti’ni kurdu, 1912’de açılan Türk Ocağı’nın çalışmalarına katıldı.
Beyrut, Şam ve Adnan Adıvar
1916’da Cemal Paşa’nın davetiyle Beyrut ve Şam’daki Türk okullarının müfettişi oldu. 1917’de Suriye’de Adnan Adıvar ile evlendi.
1919: İşgale karşı mitingler
15 Mayıs 1919’da İzmir’in Yunan kuvvetlerince işgal edilmesinin ardından İstanbul’da protesto mitingleri yapıldı. Halide Edib bu mitinglerde Fatih, Kadıköy ve Sultanahmet’te konuşmalar yaptı. Hürriyet Daily News’e göre Sultanahmet’teki konuşması büyük yankı uyandırdı.
Anadolu’da Millî Mücadele
İstanbul işgal altındayken Anadolu’ya silah kaçırılmasına yardım etti. 1920’de eşiyle birlikte Anadolu’ya geçti ve Millî Mücadele’ye katıldı. Hürriyet Daily News, 6 Nisan 1920’de kurulan Anadolu Ajansı fikrinin ortaya çıkışında onun da payı olduğunu yazıyor. Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde çalıştı, işgal bölgelerindeki zulümleri inceleyen komisyonun raporlarının hazırlanmasında görev aldı.
Ordu içinde görev yaptı ve onbaşı, çavuş ve başçavuş rütbelerini aldı. 1921’deki Sakarya Meydan Muharebesi sırasında onbaşıydı.
1922’de yayımlanan Ateşten Gömlek ve 1926’daki Vurun Kahpeye, Millî Mücadele yıllarını anlatır. Hürriyet Daily News, Ateşten Gömlek’i Türk edebiyatının ilk savaş romanı olarak tanımlıyor.
1925–1939: Yurt dışında yıllar
Cumhuriyet’in ilk yıllarında desteklediği Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı. Çift 1925’te Türkiye’den ayrıldı ve önce İngiltere’de, sonra Fransa’da yaşadı.
Halide Edib bu dönemde ABD’de konferanslar verdi; 1931–1932’de Columbia Üniversitesi’nde konuk profesör olarak bulundu. 1935’te Mahatma Gandhi’nin davetiyle Hindistan’a gitti ve Delhi’deki İslam Üniversitesi’nde dersler verdi.
Anılarını önce İngilizce yazdı: Memoirs 1926’da, The Turkish Ordeal 1928’de çıktı. Bu kitaplar Türkçeye çok sonra, Mor Salkımlı Ev (1963) ve Türk’ün Ateşle İmtihanı (1962) adlarıyla çevrildi.
Sinekli Bakkal
En çok okunan romanlarından Sinekli Bakkal’ı ilk olarak İngilizce yazdı ve kitap Londra’da The Clown and His Daughter adıyla yayımlandı. Türkçe baskısı 1935–1936’da çıktı ve 1942’de Cumhuriyet Halk Partisi Roman Ödülü’nü kazandı.
1939: Dönüş, üniversite ve meclis
1939’da Türkiye’ye döndü. 1940’ta İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde İngiliz Dili ve Edebiyatı kürsüsünü kurmakla görevlendirildi ve 1950’ye kadar başında kaldı. Üç ciltlik İngiliz Edebiyatı Tarihi bu dönemin ürünüdür. Hamlet’i ve Hayvan Çiftliği’ni Türkçeye çevirdi.
1950–1954 yıllarında Demokrat Parti listesinden bağımsız İzmir milletvekili olarak meclise girdi.
Ölümü
Halide Edib Adıvar, 9 Ocak 1964’te İstanbul’da öldü ve Merkezefendi Mezarlığı’na gömüldü.
Kadın hakları için örgütlenen dönemin başka bir kadınını, 1923’te Kadınlar Halk Fırkası’nı kurmak isteyen Nezihe Muhiddin’i ve Atatürk’ün manevi kızı Afet İnan’ı da okuyabilirsiniz.
